Herstel normen/waarden is voor zwevers

In het rumoer rond het herstel van normen en waarden ontbreekt merkwaardigerwijs een analyse van het waarom van hun teloorgang. Toch ligt het voor de hand dat zonder een antwoord op die "waarom ?" vraag, het vestigen van oude of desnoods nieuwe waarden een hachelijke onderneming zal zijn. Waarom zouden normen en waarden die relatief kort geleden verlaten zijn, weer omarmd gaan worden ? Een poging om de dinosauriërsstand te herstellen na een komeetinslag, is tot mislukken gedoemd. Met andere woorden: alleen indien er een overtuigende reden voor is, zal het deel van de burgerij dat thans andere normen en waarden hanteert dan de heren Heinsbroek en Balkenende, bereid zijn het eigen gedrag te veranderen. De verzuchting "zo gaat het niet langer" is, wanneer hij door anderen gedaan wordt, voor de mondige c.q. brutale burger geen enkele aanleiding tot zelf-evaluatie.

Het is ironisch dat juist de generatie die voor het eerst eiste dat ouders verantwoording aflegden voor hun verwachtingen van en eisen aan hun kinderen, en geen genoegen meer nam met "omdat ik het zeg", nu in feite met juist deze dooddoener aan komt zetten. De leerling dient de leraar te gehoorzamen "omdat hij het zegt". Desnoods met zijn handjes. Vaginamarokkaantjes moeten ontzag voor de agent hebben, omdat hij een indrukwekkend uniform aan heeft. Ambtenaren moeten onkreukbaar worden omdat dat nu weer onze normen en waarden zijn. Of omdat ze er anders uitvliegen.
Welnu, niet zo lang geleden kenden we hier een samenleving waarin er een grote mate van overeenstemming was over de vraag wat "correct" gedrag was en wat niet. Kwalificaties als "niet netjes" en "brutaal" impliceerden toen nog ernstige kritiek, en oogsten een belofte van beterschap i.p.v. een lachsalvo of opgestoken middelvinger. Met veel moeite bevrijdde Nederland zich uit dat keurslijf. De pioniers waren de kunstenaars in de jaren vijftig. Provo's, hippies en kabouters maakten het karwei af in de jaren '60 en '70. De drijvende kracht achter deze sociale revolutie was de emancipatie van het individu. Toen we eenmaal vragen durfden te stellen was het antwoord dat eeuwenlang voldoende was geweest, n.l. "omdat ik (pastoor; dominee; minister; directeur; vader; partijleider) het zeg", niet meer acceptabel.

Alleen daar waar antwoorden werden gegeven die op een overtuigende, samenhangende filosofie of wetenschap berustten, of collectief empirisch vastgesteld waren, hadden die nog impact. Bij alle conformisme dat er onvermijdelijk in te vinden was, ontleenden de vrouwenemancipatie, nationale en raciale vrijheidsstrijd, vredesbeweging en milieubeweging hun kracht niet aan van bovenaf opgelegde normen en waarden, maar aan persoonlijke ervaring en herkenbare idealen. Het idee dat reclamespotjes op tv een soortgelijke uitwerking kunnen hebben, getuigt van een verbijsterend gebrek aan historisch besef en inzicht in menselijke drijfveren. Wanneer normen en waarden niet voortvloeien uit bewijsbare theorieën of een herkenbaar mens- en wereldbeeld, zijn ze niets anders dan wensdromen van mensen die het blijkbaar ook niet weten. Het zal minister Heinsbroek, die het tenslotte met pragmatisme geschopt heeft tot het bezit van een Bentley en zich een non-conformistische kijk op stropdassen kan permitteren, niet vaak verweten worden, maar in wezen is hij een zwever.

Want in welke vaderlandse heilsstaat golden die veelgeprezen normen en waarden van Heinsbroek ? Wanneer kende Nederland een vrije, succesvolle, creatieve en harmonische samenleving ? Welke beloning ligt er in het verschiet voor degenen die zijn ethiek omarmen van hersteld gezag om het gezag ? Dat ze net zo gelukkig zullen worden als hij en Pim en Mat en Jan Peter ? Te vrezen valt dat dit niet wervend genoeg zal zijn. De "nieuwe fatsoenlijken" doen denken aan die orthodoxe christenen die zich verzetten tegen modernisering, en al jarenlang als antwoord op de uitdagingen en verleidingen van de moderne tijd een terugkeer naar "het geloof der vaderen" bepleiten. Zich nooit afvragend wat het over dat geloof der vaderen zegt dat velen zich er, walgend van de hypocrisie, starheid en liefdeloosheid in hun kringen, van afgewend hebben.

Het antwoord op de vraag naar het teloorgaan van oude normen en waarden is simpelweg dat ze blijkbaar niet meer voldeden. Omdat ze niet tijdloos waren. Omdat ze gebaseerd waren op door de wetenschap achterhaalde kerkelijke ideeën over mens en wereld. Omdat persoonlijke ervaring en verantwoordelijkheid er onvoldoende ruimte in kregen. Indien ze hadden bijgedragen aan een samenleving met veel gelukkige mensen, waren ze niet teloorgegaan. Zo simpel is het.
Dit is geen cultuurrelativisme, daarmee komt men geen steek verder, maar een analyse. Zonder analyse nu eenmaal geen verbetering. En die is wel degelijk mogelijk. Er is een alternatief voor doorgeslagen individualisme enerzijds en ondoordachte terugkeer naar normen en waarden van het verleden anderzijds. Tegen de stroom van materialisme en individualisme in, is er in de afgelopen decennia een nieuw mens- en wereldbeeld gegroeid in delen van de samenleving. Een synthese van spiritualiteit en wetenschap, van oude inzichten en eigentijdse toepassing ervan, is beproefd, doordacht en doorleefd door honderdduizenden mensen. Zonder dogma's van bovenaf bouwden zij hun mens- en wereldbeeld op ervaarbare kennis, niet op een theorie, ideologie of theologie. Natuurlijke geneeswijzen; ecologisch verantwoorde landbouw, yoga, persoonlijke groei, duurzaam ondernemen, meditatie, Taizé, Dalai Lama, transpersoonlijke psychologie.

Niet degenen die zich langs deze wegen naar persoonlijk en maatschappelijk succes en harmonie hebben geworsteld, zijn de ware zwevers van deze tijd. Het zijn juist de politici en opinion leaders die wel zien dat het niet goed gaat, maar niet hun oude kaders ter discussie durven te stellen, die nu ideologisch zwervend en inhoudelijk zwevend roepen om herstel van normen en waarden. Niet politici met hun woorden en PRstrategieën, maar mensen met een levensstijl gebaseerd op innerlijke beschaving en doorleefd inzicht, zullen problemen als wachtlijsten, files, en verruwing kunnen oplossen.