Zelfbeschikkingsrecht is een mythe

In de discussie n.a.v. de hongerstaking van Volkert van der G., duikt voortdurend het begrip 'œzelfbeschikkingsrecht' op. Ook rond thema's als abortus en euthanasie wordt het woord gebezigd, en vaak ingezet als een soort joker; een machtswoord bijna. Want wie kan er met goed fatsoen bezwaar maken tegen het fundamentele recht om zelf te mogen beslissen over eigen lijf en leven?

Wanneer we echter dieper ingaan op het begrip zelfbeschikkingsrecht en de sfeer van onaantastbaarheid die er omheen hangt, dan blijkt ten eerste dat er geen eenduidige onderbouwing van bestaat, ten tweede dat de zelfbeschikkende keizer weinig kleren aan heeft, en ten derde dat er met vele maten gemeten wordt in het respecteren van het genoemde recht. Kortom, er is sprake van een mythe.

Voor veel mensen is zelfbeschikking een logisch uitvloeisel van een materialistisch wereldbeeld en een, al dan niet progressieve, liberale en/of humanistische filosofie. Niet een God, en zeker niet in diens naam een kerk, kan bepalen wat ik wel of niet mag met mijn lichaam en leven; dat beslis ik zelf. Voor velen geldt simpelweg 'Mijn lichaam is een ding, dat ding ben ik, en ik ben van mij.' Verschijnselen als extreme piercing en 'scarring'(het aanbrengen van littekens als uitdrukking van meesterschap over het lichaam) zouden ondenkbaar geweest zijn zonder deze trotse eigendomsclaim; een definitief afrekenen met een wereld waarin volgens andermans ge- en verboden geleefd diende te worden.

Verwarrend in de discussie over het recht op zelfbeschikking is dit: degenen voor wie een materialistisch wereldbeeld het uitgangspunt vormt, en degenen die los daarvan trachten langs juridische weg het respect voor de individuele rechten van de (verdachte) mens zeker te stellen, hanteren dezelfde term 'zelfbeschikkingsrecht'. Omdat het verschil in intentie en filosofie tussen deze groepen niet helder naar voren komt, versterken in de praktijk de juridische strijd voor individuele mensenrechten en het materialistische wereldbeeld elkaar's positie, zonder inhoudelijk iets aan elkaar toe te voegen. Twee halve waarheden zijn samen nog geen waarheid.

Gevolg hiervan is dat weinigen de vraag lijken te stellen hoeveel kleren de keizer nu eigenlijk aan heeft. Hoe realistisch is het idee van 'Baas over eigen lichaam' ? Het niet stellen van die vraag is des te opmerkelijker wanneer het antwoord zo voor de hand ligt. De miljoenen mensen die kaal worden, oud worden, ziek worden of sterven zonder dit te willen; het simpele feit dat een lichaam een ingeslikte hap gaat verteren of de 'eigenaar' dat nu wil of niet, alle miljarden klachten die dagelijks wereldwijd worden geuit over het eigen lichaam, maken een ding heel duidelijk: De stelling 'Ik ben de baas over mijn lichaam' is onhoudbaar, om niet te zeggen absurd. Kijkend naar de feiten lijkt het lichaam meer op een huurwoning dan op een eigen huis.

Wordt het zelfbeschikkingsrecht thans consequent toegepast, zoals de manier waarop erover wordt gesproken suggereert ? Geenszins. Ongeboren, levensvatbare babies die van plan zijn geboren te worden en een klein gebrek geen bezwaar vinden, kunnen op grond van dat gebrek geaborteerd worden. Automutilanten worden zonodig vastgebonden om zich tegen zichzelf te beschermen. Anorexia patiënten worden soms onder dwang gevoed, ook als ze meerderjarig, intelligent en aanspreekbaar zijn. In psychiatrische inrichtingen worden bepaalde patiënten zorgvuldig op gesloten afdelingen gehouden, omdat ze bij ontsnapping de kans zullen grijpen om onder de trein te springen. Wie in een hotel in Amerika langs tvkanalen zapt, ziet regelmatig beelden van een omhoogkijkende menigte beneden, een man of vrouw op een dak en een psycholoog die erop in staat te praten.

De tegenwerping dat het hier 'wilsonbekwamen' betreft, gaat niet op. Of zijn toevallig alle mensen die op een dak staan wilsonbekwaam en alle hongerstakers wilsbekwaam ? Wat is er wilsonbekwaam aan iemand die intelligent en aanspreekbaar is, maar in een bepaalde periode depressief is, of anorexia heeft ? De rechter bepaalde onlangs in hoger beroep dat hulp bij zelfmoord van een niet-zieke mens ontoelaatbaar is. Hoe valt dat te rijmen met, bijvoorbeeld, het legaal verkopen van tabakswaren ? Een lijst met zulke vragen is zonder moeite zeer lang te maken; antwoorden zullen veelal arbitrair zijn, of onmogelijk te geven.

Kortom, er is op dit moment geen sprake van een theoretisch en empirisch onderbouwd, algemeen toegepast principe dat wij 'zelfbeschikkingsrecht' noemen. Er is sprake van een mythe, die door verschillende groepen met verschillende motieven, in stand wordt gehouden.
Is dat erg ? Ja. De praktijk van hospices voor terminale patiënten toont aan dat achter de vraag om euthanasie (en dat is bij zelfmoord niet anders) vaak wanhoop, vertwijfeling en eenzaamheid schuil gaan, en niet een verlangen naar de dood. M.a.w., door te focussen op theoretische modellen i.p.v. werkelijke behoeften van mensen; door juristen, artsen en politici te laten beslissen over essentiële en existentiële vraagstukken i.p.v. mensen die het leven bestudeerd hebben, doen wij onze medemensen ernstig tekort en vervlakt de samenleving.