Eigen illusie eerst

Een verkorte versie van het onderstaande artikel verscheen in tijdschrift De Koordanser.

 Ieder heeft z’n eigen ……. illusies

‘Samen voor ons eige.’ Dat was de leus van de Tegenpartij van Koot en Bie in de jaren ’80. Hij lijkt in deze tijd weer actueel te zijn in menig spiritueel centrum, als we folders en websites mogen geloven. Werd 20 jaar geleden nog wel de veiligheid van een groep benadrukt en het als bevrijdend ervaren, of althans afgeschilderd, om een meester te volgen of je aan te sluiten bij een beweging, vandaag de dag wordt de aspirant cursist permanent gerustgesteld: je hoeft niets met of van een ander. Je leert bij ons je eigen weg te gaan, je eigen hart te volgen en op je eigen benen te staan. Eigenwijsheid is eigen-wijsheid en ieder heeft zijn eigen waarheid. In diverse folders krijgt men zelfs de verzekering dat je, m.b.v. deze techniek/therapeut/leraar, bij ‘je eigen innerlijke stilte’ komt.

Het was dan ook niet verrassend dat in de reacties op het Deeksha gebeuren (Koordanser van januari) de lezer de raad kreeg om toch vooral de eigen weg te volgen, beide voeten op de grond te houden en niet achter een ander aan te lopen. Hollandse nuchterheid; het zweven voorbij. Zou men zeggen.

Wat mij betreft niet. Het is wellicht vloeken in de kerk van zelfbewust, individueel spiritueel Nederland, maar hieronder wil ik een aantal vraagtekens zetten bij de wijsheid van deze ‘eigen weg’ strategie.

 

Nuchter ?

Ergens eind jaren ’80 werd me tijdens een radio interview de vraag voorgelegd of yoga niet erg zweverig was. (Jawel, dat vond men toen nog) “Ik ben er te nuchter voor,” zei de interviewer enigszins triomfantelijk. Weinig respectvol jegens een gast, vond ik. Hoewel ik in die tijd best een aardige vent was, besloot ik dat hij erom vroeg. Ik informeerde of hij ooit yoga had beoefend (“nee joh”) en merkte op dat oordelen over zaken waar je kennis noch ervaring van bezit mij nu juist het toppunt van zweverigheid leek.

Zo vindt ook menigeen ‘achter een goeroe aanlopen’ geen goed idee en raadt het anderen af. Als je de aanrader in kwestie vraagt of deze zelf de goeroe-discipel relatie heeft beleefd, dan is het antwoord vrijwel altijd “Nee” of zelfs “Natuurlijk niet.” Wanneer de stilte die volgt lang genoeg duurt, dringt meestal het besef door dat je dan dus ook weinig recht van spreken hebt.

Ik bedoel, ik heb in films menig man met Julia Roberts zien vrijen. Het lijkt me onvoldoende grond om dingen over haar te gaan beweren.

Iemand merkte ooit op tegen Paramhansa Yogananda dat mensen het volgen van een goeroe nu eenmaal zien als een bedreiging van hun persoonlijke vrijheid. Zijn reactie met glimlach was “Maar ze zijn helemaal niet vrij.”

Meesters

Dit artikel is geen pleidooi voor het volgen van een meester. Het gaat me om de vraag waar het bij spirituele groei ook weer om draait. Is dat het volgen van de eigen waarheid en de eigen weg ?

Laten we eens zien wat twee erkende beginnelingen op het spirituele pad ervan dachten. Jezus stelde op zijn website “De waarheid zal u vrij maken.” Hij liet de vaker geciteerde dan begrepen uitspraak “Ik ben de weg, de waarheid en het leven” noteren. De rijke jongeman die vroeg wat hij moest doen om God te vinden, liet hij weten “Geef alles weg en volg mij.” Voeg daarbij zijn opmerking dat je je leven op moet geven om het te vinden, en men krijgt niet de indruk dat Jezus lid was van de school ‘Ik ben OK, jij bent OK en doe vooral je eigen ding’.

Krishnamurti, ondanks dat hij discipelen had wel de anti-goeroe genoemd, had ook een weinig subjectieve en zeer heldere visie op waarheid. “Het is niet je verlangen naar vrijheid dat je vrij zal maken, maar je inzicht in wat waar is.” Zoals men na een verwoestende drumsolo wel vraagt: “Any questions ?”

Meesters zetten uiteen (ik vat samen en generaliseer) dat ons lijden voortkomt uit identificatie met ons lichaam, onze gedachten en emoties. Ze bieden ons ook een uitweg uit deze pijnlijke staat van vastklampen aan beperking. Die uitwegen kunnen heel verschillend zijn: devotioneel, meditatief, mentaal, actief, persoonlijk, onpersoonlijk, enz. De ene weg is niet beter dan de andere; mensen zijn verschillend geaard en daarom zijn er verschillende wegen. Wat ze gemeen hebben is dat de discipel (idealiter) bevrijd raakt van het najagen van geconditioneerde verlangens en het geloven in de verzinsels van de mind. De liefde, wijsheid en technieken van de meester stellen de leerling in staat zonder een kloon te worden zelf meesterschap te verwerven. Dat wil zeggen een innerlijk vrij, authentiek mens te zijn, in staat tot onvoorwaardelijk liefhebben.

Ieder waarachtig spiritueel pad, ook dat waarop geen sprake is van een directe goeroe-discipel relatie, heeft dit als doel.

 

Waar, weg en wijs

Heeft iedereen zijn eigen waarheid ? Wetenschap en religie zijn het erover eens dat wij onderdeel zijn van één groot geheel. Daaruit volgt dat er maar één werkelijkheid is en die is de waarheid. De verwarring ontstaat doordat wij aardbewoners unieke wezens zijn en dus hetzelfde anders kunnen beleven. De een houdt van jazz en de ander van rock. Die beleving is authentiek en we dienen ieders beleving te respecteren als zijnde gelijkwaardig aan de onze. Een beleving is echter nog geen waarheid. Vergelijk de volgende twee kwesties:

-Op het internet woeden hevige discussies over de vraag wie de beste gitarist aller tijden is. Zinloos, niet zozeer omdat het juiste antwoord uiteraard Duane Allman is J, maar vooral omdat het hier puur om beleving gaat en de discussie dus eeuwig kan duren.

-Ik merkte op tegen een dame die ooit op een afdeling verloskunde werkte, dat er geen enkel statistisch bewijs is voor het idee dat er bij volle maan meer kinderen worden geboren. Het is dus gewoon niet zo. Haar reactie was dat dit dan mijn waarheid was en zij de hare had.

Tja. Wie heeft er niet meewarig lachend dan wel verontwaardigd grommend kennis genomen van het lot van Galilei ? De katholieke kerk deed de goede man in de ban omdat hij aantoonde dat de aarde om de zon draait. Als iedereen zijn eigen waarheid heeft, dan zou er in deze geen grond voor enige kritiek op de kerk zijn. Dit heb ik echter nog nooit iemand horen beweren.

 

Je eigen weg volgen. Betekent dat wel iets ? Ja, bij een scheiding. Maar niet in spirituele zin. Iedereen leeft zijn of haar eigen leven en gaat dus per definitie de eigen weg. Ook mensen die achter een ander aanlopen gaan hun eigen weg, of ze nu Hare Krishna of Heil Hitler roepen. Een junkie, een moordenaar, een sektelid en een goeroe gaan allemaal hun eigen weg. Jij ook, ik ook, altijd en overal. De weg ontstaat namelijk door het gaan.

Welke angst is het dan die bezworen moet worden met de loze verzekering dat je je eigen weg mag gaan ? De angst om jezelf kwijt te raken ? Om met Yogananda te spreken: je hebt jezelf helemaal niet. Het idee dat je jezelf kent en dat je leeft op een bewust gekozen wijze in een wereld die je vrij goed kunt overzien en beoordelen, is een volslagen illusie. Een in het dagelijks leven bij tijd en wijle nuttige illusie, maar een die in het kader van tot jezelf komen vroeg of laat onder ogen gezien zal moeten worden.

Is het beter om je eigen wijsheid te volgen dan die van een ander ? In India gebruikt men in spiritueel onderricht vaak de metafoor van de rivier. De andere oever staat dan voor de verlichting. De vraag is hoe je er komt. Het antwoord is: maakt niet uit; áls je er maar komt. En hoe sneller hoe beter, want lijden vindt niemand leuk en de wereld wordt er alleen maar somberder van.

Wanneer je het geluk hebt iemand te ontmoeten (live of via een boek of DVD, maakt niet uit) die jou beter kent dan jijzelf, die beter dan jij ziet wat goed voor je is en die onvoorwaardelijk van je houdt, dan is vasthouden aan je eigen-wijsheid niets anders dan je lijden onnodig verlengen. Idem voor een beproefd spiritueel pad. Het mag, dat vasthouden, maar je krijgt geen extra punten als je veel later alsnog aan de overkant van de rivier arriveert.

Vroeger op mijn middelbare school kwamen bepaalde types, teneinde interessant te lijken en aandacht te krijgen, expres erg laat op klassenfeestjes. Zelfs in de winter. Terwijl de rest gezellig feestvierde, liepen zij blokjes om, blauwbekkend en aldoor op het horloge kijkend. Wat een lol. (Hoe ik dit weet ?)

Het is vreemd. Bijna iedereen is ervan overtuigd dat hijzelf het beste weet wat goed voor hem is. Terwijl één blik op de wereld afdoende bewijs is van het tegendeel.

 

Offers

In de Koordanser met de Deeksha discussie stond ook een column van Geert van Kimpen. Hij schreef over offers die het leven van ons vraagt en die dus per definitie nodig zijn op het spirituele pad. Een geluid dat nogal contrasteert met de vele folders en advertenties die ons juist geruststellend laten weten dat, behalve de prijs voor de cursus of het weekend, er verder geen pijn en moeite komt kijken bij het via de eigen weg arriveren bij de veelgeprezen eigen-wijsheid. Verlichting zonder je comfort zone te verlaten.

Dit is de valkuil die gegraven is door de, op zichzelf gezonde, ontwikkeling van loskomen van instituties en structuren. Om authentiek te kunnen leven moest men in de jaren ‘60 leren (durven) zeggen “Dat maak ik zelf wel uit; ik doe het op mijn eigen manier.” Thans is deze ooit moedige opstelling een standaard houding geworden. En zelfs een maatschappelijk probleem. Iedereen doet zijn eigen ding en maakt het allemaal zelf wel uit. Niemand wil zich nog iets laten vertellen. De eigen waarheid van Amsterdamse vagina-Marokkaantjes is dat auto’s in brand steken vet cool is; Willem Holleeder gaat zijn eigen weg (maar nu even niet); Andre Hazes volgde zijn hart, sloeg dronken zijn vrouw in elkaar en maakte het goed met een auto; Geert Wilders strooit zijn eigen-wijsheid over ons uit.

Voeg bij het proces van individualisering de enorme impact die de oorlog op ons land heeft gehad. De weerzin en angst die Hitler heeft opgeroepen zitten nog metersdik in onze vaderlandse aura. Ervaren hebbend waar het klakkeloos volgen van een ander toe kan leiden, kennen we een bijna instinctief verzet tegen elke vorm van volgen of aanvaarden van autoriteit.

Dit verzet is een vorm van bescherming die zijn nut heeft gehad en nog kan hebben, maar die ook door kan schieten en zich dan tegen ons keert. Zowel sociaal als spiritueel. Want de vraag is: als het een houding is geworden, als iedereen het doet, van politicus tot crimineel, wat is dan nog het verschil tussen je eigen weg gaan en doen waar je zin in hebt ? Wat betekenen dit soort slogans werkelijk ? Natuurlijk klinkt ‘Ik volg mijn hart’ mooi liefdevol. Maar menigeen heeft zich, naar eigen overtuiging het hart volgend, in ellende gestort. Als mijn hart niet zuiver is, wie weet waarheen en wat het me brengt ? Als ik niet stil ben doordat ik angstvallig mijn grenzen bewaak, hoe weet ik dan welke van de 47 stemmen in mijn hoofd ‘mijn eigen innerlijke stem’ is ? En het etiket ‘eigen-wijsheid’ (laten) plakken op mijn meningen, impulsen en illusies, dat maakt ze nog niet wijs. En mezelf al helemaal niet.

Oftewel. Als ik niets op wil geven van wat ik heb en wil, geen centimeter wil loslaten van wie ik denk dat ik ben, hoe kan ik dan ooit veranderen ? Als ik zelf het probleem ben, zelf mijn eigen lijden creëer, is het dan geen dwaasheid om aan alle ‘eigens’ vast te houden ?

In een vorig leven leidde ik een centrum voor Kriya Yoga. Ter voorbereiding op inwijding in die meditatietechniek beoefenden nieuwkomers ongeveer een jaar lang diverse ondersteunende technieken. De inwijding zelf was op donatiebasis. Maar hm, een heel jaar voorbereiden op een techniek die (naar men zegt) een einde kan maken aan duizenden incarnaties van lijden, dat vond menigeen wel erg lang. Dus dan maar liever elders een inwijding gaan ‘halen’. Kosten: 1 weekend en 250 euro.

Zo zagen we ook in de loop der jaren, waarin het aantal inwijders snel toenam, de waarde van een inwijding in de hoogste Reiki graad dalen van 20.000 dollar tot “doe maar een avondje sauna.” Marktwerking in spiritueel Nederland.

Bij deze lanceer ik, met een dankbare groet aan Geert van Kimpen en aantekenend dat geld zelden een offer is, de kreet ‘Zonder offer geen verlichting in je koffer.” Die tevens mijn bescheiden bijdrage de Deeksha discussie vormt.

 

Hoe dan ?

Nu je me dat zo vraagt, OK, dan wil ik ook best raad geven.

Luister wel naar wat anderen zeggen. Zelfs: doe wat ze zeggen en kijk, niet na een week maar na een reële periode, wat het je oplevert. Zeker als die anderen hebben laten zien meesterschap over het leven te hebben verkregen.

Waar je dat aan kunt zien ? Aan de vruchten kent men de boom, zei Jezus. Zie je de mensen om die persoon heen vrijer, blijer en sterker worden, dan is dat een aanbeveling. Idem als hij/zij gevend is i.p.v. energie naar zich toetrekkend. En spiritueel niveau kan men eenvoudig aflezen. Niet aan beweringen in folders of aan aantallen volgelingen, boeken of cursisten, maar aan de mate waarin iemand rustig en vriendelijk blijft in moeilijke omstandigheden of momenten. Aan de mate waarin iemand leeft wat zij onderwijst.

In een spirituele omgeving wordt je vrije wil altijd gerespecteerd. Waar dat niet zo is, kun je beter wegblijven. Bedenk wel dat een beroep op je inzet en moed niet hetzelfde is als je vrije wil negeren. Je mag altijd nee zeggen en weggaan, maar een goede leraar zal je steeds helpen je grenzen te verleggen. Dat gaat niet zonder moeite en toewijding.

Wees daarom bereid om te investeren, te oefenen en te offeren. Waar niets anders van je gevraagd wordt dan geld, zul je weinig betekenisvols ontvangen.

Als je innerlijke vrijheid bezit, dan kun je hem niet verliezen. En als je hem niet bezit, ook niet. Geen reden voor angst dus. Wie open is voor nieuwe ervaringen en steeds bereid is ervan te leren, die gaat altijd vooruit.

Last but not least: denk na. ‘Je eigen innerlijke stilte’ bijvoorbeeld, dat is toch eh, tja, eh, onzin ? Stilte is er vanzelf en alleen als we ophouden het geheel in te delen in tegenstellingen en onszelf af te scheiden van de rest van de schepping. Het idee dat stilte van jou of van een ander kan zijn (hoe zou de stilte van de buurvrouw klinken ?), staat beleving ervan onherroepelijk in de weg.

En dat is zonde. Want we hebben het hier niet een in het water gevallen vakantie, een mislukte relatie of zakken voor een examen. Jezus zei “Volg mij” omdat hij wist dat de jongeman de vervulling van alle verlangens van alle incarnaties zou vinden.

Dat besef lijkt me een dringende reden om in spiritueel kader niet naar de mond te praten en zich niet naar de mond te laten praten.

 

Tot slot

Als ik de indruk wek somber te zijn over spiritueel Nederland of over de motieven van lezers, dan komt dat vooral doordat het kader van een artikel geen ruimte bied voor al te veel nuance. Ik ben niet somber en zag ook veel wijsheid in de Deeksha discussie. En als docent die nog mee heeft gemaakt dat yoga en meditatie werden gezien als hobby’s voor sukkels in de sociale marge, doet de huidige honger naar waarheid en echtheid me goed.

Toch leek het me nuttig om het punt van de ‘eigen weg’ valkuil te maken, en ik hoop dat dit gelukt is. Dat ook wie een pad volgt nog behoorlijk eigenwijs kan zijn, heb ik zonder twijfel aangetoond. Als dat extra motiveert tot reageren, dan is dat mooi meegenomen.